Porfiri Altın Yatakları: Devlerin Basit Rehberi

Epitermal damarlar altın dünyasının sürat koşucularıysa, porfiri yataklar maratoncularıdır. Tenörleri düşüktür, çoğu zaman ton başına bir gramın altında altın içerirler. Ama o kadar büyüktürler ki tek bir yatak milyonlarca ons altın barındırabilir. Endonezya'daki Grasberg ve ABD'deki Bingham Canyon gibi dünyanın en büyük madenlerinden bazıları porfiri yataklardır. Türkiye'den en bilinen örnek ise Uşak'taki Kışladağ'dır.

"Porfiri" ne demek?

Adını bu yatakların merkezindeki kayaç türünden alır. Porfiri, ince taneli bir hamur içinde yüzen iri ve düzgün kristallere sahip magmatik bir kayaçtır. Magma önce derinde yavaşça soğuyup iri kristaller büyütür, sonra yükselip hızla soğur ve geri kalanı ince taneli bir kütleye dönüşür.

Porfiri yatak nasıl oluşur?

1. Magma üst kabuğa yükselir. Bu genellikle bir levhanın diğerinin altına daldığı yitim zonlarının üzerinde olur. And Dağları, Batı Pasifik ve İran, Türkiye ve Balkanlar'dan geçen Tetis kuşağı klasik örneklerdir.
2. Magma soğurken çözelti açığa çıkarır. Su, klor, kükürt ve metaller magma odasının tepesinde birikir.
3. Basınç kayacı çatlatır. Çözeltiler dışarı patlar ve çevre kayacı sık bir çatlak ağına dönüştürür.
4. Metaller binlerce ince damarcığa çöker. Bakır sülfürleri, pirit ve altın, her yöne uzanan kıl inceliğinde kuvars damarcıklarını doldurur. Jeologlar bu ağa stokwork der.

Metaller tek bir damarda yoğunlaşmak yerine çok büyük bir kayaç hacmine yayıldığı için ortaya büyük, oldukça tekdüze ve düşük tenörlü bir yatak çıkar.

Alterasyon halkaları

Sıcak çözeltiler geçtikleri kayaçların minerallerini değiştirir. Porfiri sistemlerinde bu değişim, merkezdeki sokulumun çevresinde bir hedef tahtasının halkaları gibi zonlar oluşturur:

Zon	Konumu	Görünümü
Potasik	Çekirdek, sokuluma en yakın	Pembe K-feldispat ve koyu biyotit; bakır ve altın çoğu zaman burada zengindir
Fillik (serizitik)	Çekirdeğin çevresi ve üstü	Ağarmış, açık renkli, ince beyaz mika ve bol pirit
Arjilik	Daha sığ	Yumuşak, kilce zengin kayaç
Propilitik	Dış hale	Klorit ve epidotlu yeşilimsi kayaç

Arama jeologları bu zonları dikkatle haritalar. Bir bölgenin kenarında yeşil propilitik kayaç bulmak, yakında büyük bir sistem olduğunun ilk işareti olabilir.

Altın neden görünmez?

Çoğu porfiride altın, kalkopirit ve bornit gibi bakır sülfürlerinin içinde birkaç mikron boyutunda parçacıklar halinde bulunur. Gözle göremez, tavayla anlamlı miktarda ayıramazsınız. Bu altın, milyarlarca ton cevherin öğütülmesi ve flotasyon gibi endüstriyel yöntemlerle kazanılır. Kışladağ gibi düşük tenörlü altın porfirilerinde ise yığın liçi kullanılır.

Bu, görünür altın ve külçe veren orojenik ve epitermal damarlardan en büyük farkıdır.

Altınca zengin porfiriler

Bazı porfiriler esas olarak bakır için işletilir ve altın değerli bir yan üründür. Bazılarında ise altın o kadar fazladır ki ana ürün haline gelir:

• Grasberg (Endonezya), dünyanın en büyük altın ve bakır yataklarından biri.
• Cadia (Yeni Güney Galler, Avustralya).
• Oyu Tolgoi (Moğolistan).
• Kışladağ (Uşak), açık ocak ve yığın liçiyle işletilen büyük, düşük tenörlü bir altın porfirisi.

Porfiri ve epitermal bağlantısı

Porfiri sistemleri çoğu zaman yukarıya, sığ sıcak su zonuna doğru uzanır. Porfirinin üzerinde asidik çözeltiler yüksek sülfidasyonlu epitermal yataklar oluşturabilir, kenarlarda ise kireçtaşıyla tepkimeye girerek skarnlar gelişebilir. Jeologlar bu bütünü porfiri-epitermal sistem olarak adlandırır ve bir parçayı bulduklarında diğerlerini aramaya başlar.

Hobi açısından ne anlama gelir?

Doğrudan neredeyse hiçbir şey. Porfiri bölgeleri yine de iz bırakır:

• Bu alanları drene eden dereler ince altın taşıyabilir.
• Siyah kum içinde manyetit ve pirit gibi ağır mineraller yaygındır.
• Ağarmış, sarı ve kırmızıya boyanmış renkli tepeler çoğu zaman fillik ve arjilik alterasyonun yüzeydeki ifadesidir.

Türkiye'de porfiri potansiyeli olan alanların büyük kısmı şirket ruhsatlarıyla kaplıdır. Maden arama MAPEG ruhsatına bağlıdır; maden sahalarına ve açık ocaklara asla izinsiz girmeyin.