Altın İçeren Kayaçlar (ve Nadiren İçerenler)

Doğru çözelti geçtiyse altın neredeyse her kayaçta bulunabilir, ama pratikte küçük bir ortam grubunu tercih eder. Bunları bildiğinizde bir yamaca ya da dere yatağına bakıp zamanınızı nereye harcayacağınıza hızla karar verebilirsiniz.

Başlamadan önce önemli bir not: Kayaç türü tek başına yeterli değildir. Önemli olan, içinden altın taşıyan sıcak çözeltilerin geçip geçmediğidir. Sıradan bir arduvaz sadece arduvazdır. Eski bir madenin yanında paslı kuvars damarlarıyla kesilmiş aynı arduvaz ise bambaşka bir hikâyedir.

Kuvars damarları

Görünür altının en yaygın yuvası kuvarstır. Kuvars aslında bir kayaç türü değil, diğer kayaçlardaki çatlakları dolduran bir mineraldir. Altınlı kuvars genellikle paslı, boşluklu ya da bantlıdır; boş kuvars ise temiz, süt beyazı ve masiftir. Nedenlerini altın neden kuvarsta bulunur yazımızda anlattık.

Yeşiltaş

Yeşiltaş, ısı ve basınçla klorit ve epidotça zengin donuk yeşil bir kayaca dönüşmüş eski bir volkanik kayaçtır, çoğunlukla bazalttır. Batı Avustralya, Kanada, Afrika ve Brezilya'daki yeşiltaş kuşakları dünyanın en büyük orojenik altın yataklarının birçoğuna ev sahipliği yapar.

Neden yeşil kayaç? Bazaltlar demirce zengindir. Altın taşıyan çözeltiler demirce zengin kayaçla tepkimeye girdiğinde, çözeltideki kükürt demirle birleşip pirit oluşturur ve altın taşıyıcısını kaybederek çöker. Demirce zengin kayaçlar kimyasal bir tuzak gibi çalışır.

Şist ve arduvaz

Bu metamorfik kayaçlar eski deniz tabanlarında çamur ve ince kum olarak başlamış, basınç altında levha levha ayrılan katmanlı bir yapı kazanmıştır. Avustralya'nın Victoria eyaleti ve Yeni Zelanda'nın Otago bölgesi gibi yerlerde arduvaz ve şisti kesen kuvars damarları ana altın kaynağıdır. Kıvrımlanmış ve buruşmuş kesimlerdeki damarlara özellikle dikkat edin.

Pasa benzeyen kayaçlar ve gossan

Gossan, yüzeye yakın sülfür minerallerinin bozunmasıyla oluşan paslı, bozunmuş şapkadır. Genellikle kırmızı, kahverengi, sarı ve turuncu demir oksitlerden oluşan, sülfür kristallerinin çözündüğü yerlerde süngerimsi bir dokuya sahip karmaşık bir kütledir.

Gossan her zaman altın anlamına gelmez; birçok sülfür kütlesi yalnızca demir veya baz metal taşır. Ama sülfürce zengin çözeltilerin aktif olduğu yerleri işaretler ve bazı ünlü yataklar tam olarak bu şekilde bulunmuştur.

Konglomera

Konglomera, yuvarlak çakılların birbirine çimentolanmasıyla oluşan bir kayaçtır; aslında fosilleşmiş bir çakıl yatağıdır. Eski nehir altın taşıyorsa konglomera da taşıyabilir. Bugüne kadar bulunmuş en büyük altın sahası olan Güney Afrika'daki Witwatersrand, eski altınlı konglomeralardan oluşur.

Granit değil, granit dokanakları

Granitin altın kayacı olduğuna dair yaygın bir kanı vardır, ama masif granit nadiren fazla altın taşır. Önemli olan dokanak zonudur, yani sıcak granitin daha yaşlı kayaçlara sokulduğu sınır. Granit soğurken açığa çıkan çözeltiler çevre kayaca geçmiş ve yer yer bu sınır boyunca damarlarda altın bırakmıştır. Jeoloji haritasında granit gördüğünüzde ortasına değil kenarlarına bakın.

Eski sıcak su kaynaklarının yakınındaki volkanik kayaçlar

Riyolit, andezit ve volkanik breşler, eski sıcak su sistemlerinin aktif olduğu yerlerde epitermal altın barındırabilir. İpuçları: ağarmış veya killeşmiş kayaç, bantlı kuvars, kalsedon ve sıcak su kaynaklarının yüzeyde bıraktığı katmanlı silis çökeltileri. Batı Anadolu'daki epitermal yataklar bu ortamın güzel örnekleridir.

Siyah kum ve ağır mineral katmanları

Kayaç değil ama listeye eklemeye değer. Derelerde ve kumsallarda manyetit ve ilmenit gibi ağır mineraller altınla birlikte birikir. Dere kenarında ya da ana kaya üzerindeki bir siyah kum katmanı doğal bir konsantredir.

Nadiren altın içeren kayaçlar

Tek başlarına genellikle zayıf seçeneklerdir:

• Sokulum ve faylardan uzak kireçtaşı ve mermer. İstisnalar vardır, ama oradaki altın çoğunlukla görünmezdir.
• Alterasyon belirtisi taşımayan genç volkanik kül ve pomza.
• Dokanaklarından uzak taze, bozunmamış granit.
• Damar veya pas lekesi olmayan kumtaşı.

Her kayaç için hızlı kontrol listesi

1. Kuvars ya da başka bir damar minerali var mı?
2. Pas, kutu dokusu veya sülfür var mı?
3. Kayaç alterasyona uğramış mı? Çevresindeki taze kayaca göre ağarmış, yeşilleşmiş veya killeşmiş mi?
4. Yakında bir fay, dokanak veya kıvrım var mı?
5. Bu bölgede daha önce altın bulunmuş mu?

Üç veya daha fazla "evet", örneğin incelenmeye değer olduğunu gösterir. Sarı bir şey görürseniz önce pirit ile altın farkı testlerini yapın. Türkiye'de sahadan numune alıp analiz ettirmek bile, amaç altın aramaksa, maden mevzuatı kapsamında değerlendirilebilir; kayaçları tanımak ve fotoğraflamak ise her zaman serbesttir.